پامیر گذرگاه بادها ، خاستگاه فریادها

کلمهِ پامیر را به ادبیات سانسگریت مرتبط میدانند میگویند که در زبان سانسکریت "پا" به معنی کوه و" میر" معنی آفتاب را میدهد در مجموع معنی آن" کوهِ آفتاب" میباشد طوریکه با طلوع خورشید این کوه روشن شده و با غروب آفتاب تاریک میگردد. پامیر، سر زمین کوههای یخزده، گذرگاهِ بادها یا بام جهان را میتوان سر زمین عجایب نامید. سرزمیینی که ارتفاع جلگه های آن بیشتر از قله های کوهسارانست.به استناد بسياری اسناد تاريخی محققين از جمله  يکی از خاستگاه آريای ها پامير را ذکر مينمايند و عقيده برينست که خاستگاه آريای ها  از دامنه های پامير تا وادی فرغانه بوده است در حاليکه عده ديگر معتقدند که آريای ها درد اراضی بين سيحون و جيحون و سواحل اين دو دريا زيست داشتند که درينصورت هم پامير را در بر ميگيرد.

 مارکوپولو در مورد پامیر چنین میگوید:  با پیشروی در جهت شمالشرق باید مرتباً از کوهها بالا رفت، که میشود گفت بلند ترین نقطهِ دنیاست. پس از رسیدن ببالای ارتفاعات دشتی بین دو کوه ظاهر میشود ، با دریاچهِ بزرگی که رودخانهِ زیبای ازان منشعب میشود.اینجا غنی ترین چراگاههای جهانست، یک دام لاغر درینجا پس از ده روز چرا ، چاق و فربه میشود. درینجا جانورانی شکاری بسیارندو قوچهای وحشی بفراوانی دیده میشوند.این قوچها دارای شاخهای بزرگ و استثنای اند( این آهوان امروز بنام آهوی مارکوپولو مشهورند)که بلندی آنها حد اقل به شش اسپانه میرسد، شبانان با این شاخها ، کاسه های بزرگِ غذا خوری درست میکنند و ازان بعنوان میله های پرچین برای کشیدن حصار بدور حیوانات خود ، برای نگهداری آنها در شب استفاده میکنند.گله های گرگ که از قوچها تغذیه میکنند، نیز درینجا پیدا میشوند ، درینجاآنقدراستخوان و شاخ پیدا میشود که با روی هم انباشتن انها ، در موقع بارش برف، راهها را علامتگذاری میکنند.درین دشت که پامیر نامیده میشود، برای مدت دوازده رو زراهپیمایی ، مسافر جا و مکانی برای اطراق پیدا نمیکند و باید آذوقهِ لازم را بهمراه داشته باشد.ارتفاع اینجا آنقدر زیاد است که بخاطر صافی هوا و بلندی کوهها و سرمای زیاد ، پرنده در آسمان پر نمیزند و بهمان دلیل ، آتش روشن و درخشانست اما گرمی ندارد. پس از دوازده روز راهپیمای در جهت شمال و شرق ، لازمست چهل روز دیگر، بدون آنکه چشم بخانه یا مزرعهِ افتد، در همانجهت از دامنهِ کوهها ، رودها و دشتها گذشت. این ناحیه بنام بلور یاد میشود که مردمش در کوههای بلند زیست دارند.

پامیر یکی از بلند ترین سطوح مرتفع جهانست بسیاری محققین بدین باورند که خیزگاهِ نخستین آریایی ها از اراضی بین آمودریا و سیر دریا و پامیر بوده است ، پامیر طی هزاران سال بخش از سرزمین بدخشان بزرگ بوده است که بخش اعظم ان با نیمهِ بدخشان که اکنون بنام بدخشان کوهی یاد میشود در نتیجه توافقات روس و انگلیس در زمان حکومت امیر عبد الرحمن آنگاه که دریای آمو منحیث مرز تعین شد به روسها داده شد و اکنون جزء قلمرو تاجکستانست.

مرز بین دو پامیر افغانی و تاجکستان را اکنون دریای تشکیل داده که عبور و مرور ازان در وقت کم آبی بسیار سهل است اما قیودات مرزی سالیان درازست که چنین آرزوی ساکنان پامیرات را نا ممکن ساخته است.

پامیر افغانی بدوبخش تقسیم شده است پامیر خورد و پامیر کلان.

پامیر خورد که در نهایت به گذرگاه وخجیر منتهی شده به سرحد چین میرود . فاصله بین قلعهِ پنجه تا پامیر خورد با پای پیاده 11 روز و به سواری اسپ 8روز است ،  طوریکه از قلعهِ پنجه تا بروغیل 5 روز و از بروغیل تا بزای گنبد 5 روز راه میباشد. بقول عبد الرشید خان ریس فعلی پامیر خورد، در حال حاضر در پامیرخورد289 خانوار زندگی دارند. در فاصله بین بروغیل تا پامیر خورد برای مدت 5 روز آبادی نیست ، باید شب را در دشت بسر برد ، بعد از 5 روز اولین قریه میاید که بزای گنبد نام دارد این قریه 57 خانوار دارد. در سال 1357 بعد از کودتایی ثور بیشتر از350 خانوار از ساکنین پامیر خورد به رهبری رحمانقل بای بپاکستان فرار کردند، در سال 1359 در حدود100 خانوار دوباره بر گشت، بقیه ا زپاکستان به ترکیه رفتند و فعلاً در ترکیه زندگی دارند.  از پامیر خورد تا تاشقرغان که در خاک چین قرار دارد با اسپ سه ساعت و پیاده یکروز راه است. مینتکه و تاشقرغان دو ناحیهِ است که در چین قرار دارد. ناحیهِ وخجیر(بقجیر) ، ناحیهِ است که گذرگاه کاروانها بوده است. مردم محل معتقدند که اینجا کمینگاه حضرت علی بوده و بعد از جنگ با کفار خطای شبانه به اینجا آمده اسپ خود را جو میکرد، درینجا آخور سنگی و جای پای اسپ نیز بر روی سنگها حک شده است. ناحیهِ بنام مَخفِرَتا در که در پامیر  تاجکستان قراردارد در باور مردم محلی جایگاهِ بی بی فاطمه زهرا است ، درانجا محل چایجوشانی ، دیگدانچه ، دیگ و کاسهِ بی بی فاطمه نیز دیده میشود، دریک قسمت از سنگی آبی جوشیده میبرآید که میگویند دیک بی بی فاطمه است ، آب این دیگ مزهِ ترش دارد.

 محلی بنام قوش رباط در بندر چین وجود دارد که محل شب باش تاجران راهِ ابریشم بود، این رباط ها بصورت گنبدی ساخته شده  و هنوز هم ویرانه های ان بر جاست.

پامیر خورد 9 قریه دارد ، در پامیر 70 خورد نفر معتاد تریاک است ، علت استعمال تریاک بصورت مشخص عدم دسترسی به ادویه و امکانات طبی میباشد واحد تبادله تجارتی گوسفند است ، طوزیکه یک سیر چای در مقابل یک گوسفند بزرگ پامیری معامله میشود سال یکبار بین مردم پامیر خورد و مرغاب تاجکستان برای 1-2 روز بازار مشترک در منطقهِ منجی بای برگزار میشود، درین بازار اهالی پامیر تاجکستان نمک ، تیل، بخاری، میاورند و آنرا با گوسفند، چای، رخت مبادله میکنند.

بلند ترین کوه در پامیر آقزا یعنی کوه سفید میباشد، این قلهِ کوه بگونهِ اعجاب آوری سفید است در حالیکه دامنه ها و کوههای اطراف ان رنگ عادی دارند، فاصلهِ این کوه با مناطق مسکونی یکنیم روز است.

 از پامیر راههای بسویی پاکستان و کشمیر نیز میرود ، تاش کپرک  یا پل سنگی بالای آب تاش کپرک قرار دارد، این پل بگونهِ است که از دو جناح دره ، دو سنگ بزرگ بجانب هم آمده و پلی را بر فراز آب میسازند که عبور و مرور مردم از همین پل صورت میگیرد، آب تاش کپرک که از سلسله کوههای هندوکش در مرز پاکستان سرچشمه میگیرد در ناحیهِ میرزاداد بدریای آمو میریزد، بعد از عبور از پل سنگی راه دوبخش میشود،یکی بجانب عشقمن و دیگری چپرستان.

دلسنگ گذرگاهِ دیگریست که بپاکستان میرود و مسافر باید بر سر راه یخی سفر کند ، خطر بزرگ موجودیت کفیدگیهای هولناک بروی یخها ست.

از جهیل چقمقین سه آب میبرآید:

1-   آب آقسو ( آب سفید ) که بسوی مرغاب رفته و در ناحیهِ گازخان به آمو میریزد، درین ناحیه منطقهِ بنام تیگرمنسو یا آب آسیاب وجود دارد که در زمان رحمانقل درانجا آسیاب بوده و چندین قریه وجود داشت

2-       آب خانجولی که بسوی چین میرود.

3-       آبیکه به پامیر خورد آمده بدریای آمو میریزد.

خوراک مردم پامیر لبنیات مانند شیر ، پشتاق ( پنیر) و گوشت میباشد در بعضی موارد مردم تا شش ماه از آرد استفاده نمیکنند ، خانه های مردم از نمد ساخته شده و بنام خرگاه یاد میشود

قوزلقوی= قصیر میش

 

رنگ = بز کوهی

قلعه پنجه – گازخان         با اسپ 8 ساعت

گازخان    -  بیت و بیت( پامیر کلان)  4 روز   220 کیلو متر

پامیر خورد   289 خانوار

پامیر کلان      150 خانوار

خرگاه = غژدی = از چوب  ونمد ساخته میشود

یک شتر سالانه یک سیر پشم میدهد که ازان سه قاقمه ساخته میشود

یک قاقمه در سه ماه بافته میشود یکنیم ماه ریشتن ، یکنیم ماه بافتن

قیمت یکسیر پشم شتر از دست اول 3000 افغانی

یک سیر پشم بره  3000 افغانی ، سه قاقمه

12متر تان با عرض 30سانتی متر یک چکمن میشود

این مقدار تان در سه ماه بافته میشود

قیمت تبادله اجناس با گوسفند در پامیر و واخان

یک صندوق چای        3 گوسفند

50 متر تکه(پچسکن)     یک گوسفند

یک سیر قروت            400 افغانی

یک گوسفند با 4 سیر پشم مبادله میشود

جل اسپ       25 سیر گندم یک جل در یک ماه بافته میشود

یک غژ گاو نیم سیر شیر میدهد

بهر خانوار 100 کیلو آرد 6 قطی روغن